Moiré is

een vervelend fenomeen dat samenhangt met digitale fotografie. Het is interferentie tussen twee rasters (met nagenoeg gelijke afstanden), meestal is één der rasters de sensor. De pixels zitten namelijk in een regelmatig raster terwijl bij film de lichtgevoelige deeltjes wat onregelmatiger verspreid zijn (en bovendien de drie kleurenlagen achterelkaar zitten, zoals bij een Foveon sensor de drie kleuren pixels recht achter elkaar zitten).

Moiré kan effect hebben op de kleur (hier heeft een Foveon sensor of een meerschot rug, die alleen stilstaande objecten kan fotograferen door de drie kleuren apart (na elkaar) te fotograferen) geen last van. Moiré kan zich ook in helderheid voordoen (al gebeurt dat geloof ik wat minder vaak).

Het interferentie patroon wordt gefaciliteerd door scherpte, wanneer twee haarscherpe rasters over elkaar heen liggen met nagenoeg gelijke ruimte tussen de "strepen" is het direct zichtbaar. Een fijn patroon dat zich in het scherpstelvlak van een superscherp objectief bevindt geeft kans dat moiré ontstaat. Of het daadwerkelijk ontstaat hangt af van het formaat dat het patroon krijgt op de sensor, dus de scherpstelafstand en beeldhoek, en de fijnheid van het patroon van de pixels op de sensor. Het probleem bij de bron oplossen is dan ook de afstand te verkleinen of vergroten of in- of uit te zoomen, waardoor het raster kleiner of groter op de sensor geprojecteerd wordt en het minder dicht bij het patroon van de pixels op de sensor komt te liggen.

Om moiré te verminderen hebben de meeste digitale reflexcamera's een "anti alias" filter (het effect staat ook bekend als "aliasing") voor de sensor, dat de sensor "wazig" maakt. Gecombineerd met een wazige kitlens is er weinig kans op moiré. Die wazigheid is niet zo erg, foto's zijn scherp genoeg nog, maar het is weldegelijk zichtbaar in vergelijking met camera's die dit niet hebben (Leica M serie, Kodak reflex camera's, die helaas niet meer in productie zijn, en de meeste middenformaat camera's) welke veel scherper zijn, veel meer informatie uit het door het objectief geprojecteerde beeld halen, maar waarvan de foto's helaas dus ook veel eerder moiré vertonen.

Soms is het niet mogelijk om de afstand of de beeldhoek te wijzigen om moiré te verminderen of geheel te vermijden, zoals tijdens een recent project van mij waar ik alle medewerkers van een bedrijf proportioneel wilde fotograferen om ze later allemaal levensgroot op doek te kunnen laten afdrukken. De camera was neergezet zodat een 2 meter lange centimeter precies rechtop in het beeld pastte (mijn camera heeft een 100% zoekerbeeld) zodat ik later de doeken op 200 cm hoog zou kunnen laten afdrukken. Hierna is de scherpstelring (ik gebruikte een 100 mm macro) ook afgetapet en een vakje op de grond aangegeven zodat iedereen daadwerkelijk even groot op de foto zou komen.

Hoewel mijn camera wel degelijk een antialias filter heeft kwam ik toch thuis met extreme moiré in sommige gevallen. Voor plaatsen op internet of zelfs redelijk aardige afdrukken is het niet van belang, maar bij levensgrote afdrukken zijn de lijnenpatronen (en vooral de kleurpatronen) weldegelijk hinderlijk aanwezig. Daarom moest ik op zoek naar hoe dit aan te pakken. De resultaten van mijn zoektocht:

1) moiré in het kleurdomein is simpel te corrigeren door de laag te kopiëren, te vervagen (zo min mogelijk maar genoeg om de kleurtjes van het patroon te laten verdwijnen), op kleurmodus te zetten en eventueel met een masker het effect alleen plaatselijk aan te brengen. (Dit is natuurlijk gewoon (kleur)ruisreductie maar daarom niet minder effectief.)
2) moiré in het helderheidsdomein blijkt een grotere uitdaging, waarbij ik voor het eerst het nut van het hoogdoorlaat filter begin te begrijpen. Het doel is een band te creëren (kopieer eerst de laag en laat daar de filters op los) die zo nauwkeurig mogelijk de frequentie van het moiré patroon omvat (met het hoogdoorlaatfilter en gaussiaans vervagen, dat een soort laagdoorlaatfilter is) en andere frequenties ongemoeid laat. Door deze op overliggend te zetten en te inverteren is het effect drastisch te verminderen. Maar soms ook niet. En soms wordt het gewoon een wazige warboel.

Wat ik in ieder geval ook heb geleerd, het hoogdoorlaatfilter is een prachtig verscherpingsgereedschap. Voor velen een open deur (ik had het wel eerder op internet gelezen) maar voor mij een regelrechte ogenopener. Waard om mee te experimenteren!

Hieronder dan mijn pogingen om moiré te verwijderen bij de twee lastigste plekken. Te zien is dat het niet (helemaal) gelukt is. In de zeef is het patroon nog goed zichtbaar en de broek is heel erg (ik vind: te veel) vervaagd. Klik eventueel op de foto voor 100% weergave (het is een crop op 100% bij 640 pixels breed, de nieuwe standaard breedte van flickr).

Hoewel ik betwijfel of het in deze specifieke gevallen wel mogelijk is de moiré volledig uit te bannen wil ik toch nog een aantal andere pogingen wagen, het luistert allemaal vrij nauw heb ik de indruk.